ZAVNOS I ZAVNOBIH U KOMUNISTIČKOJ KONCEPCIJI STVARANJA FEDERATIVNE JUGOSLAVIJE

U konceptu globalne politike jugoslovenskog ratnog federalizma došlo je i do uspostave partizanske autonomije Sandžaka, osnivanjem ZAVNO Sandžaka u Pljevljima 20. novembra 1943. godine. To je vrijeme uspona NOB-a na širem jugoslovenskom prostoru, kada su formirana i neka druga (ne sva) antifašistička vijeća u federalnim jedinicama nastajuće Jugoslavije. Između ostaloga, tada je, tačnije 25. i 26. novembra 1943. formirano i ZAVNO Bosne i Hercegovine, a što je ubrzo nakon toga zaokruženo stavovima o stvaranju jugoslovenske federacije na Drugom zasjedanju AVNOJ-a u Jajcu 28. i 29. 11. 1943. godine. Doimalo se da je ovim odlukama de fakto uobličena vizija KPJ o državnopravnom (teritorijalnom), ali i nacionalnom pitanju na području nastajuće federativne Jugoslavije. Međutim, u pozadini tih zbivanja, prije, u toku i nakon održavanja Drugog zasjedanja AVNOJ-a, postojale su u rukovodstvu NOP-a brojne dileme i nesuglasice, koje su se u krajnjem, između ostaloga, pozitivno odrazile na poziciju ZAVNOBiH-a na putu njegove afirmacije iz političke u državotvornu funkciju, dok je jedino ZAVNOS od samog osnivanja krenuo silaznom putanjom, da bi na svom Drugom zasjedanju 29. marta 1945. godine bio rasformiran, a Sandžak podijeljen između Srbije i Crne Gore linijom razgraničenja iz Prvog balkanskog rata 1913. godine. Naučna objašnjenja slijeda događanja koji su rezultirali ne samo ukidanjem autonomije Sandžaka već i njegovom podjelom, nisu još uvijek cjelovita, između ostaloga i zbog toga što je to bila jedna od tabu tema socijalističke historiografije. Namjera autora ovog priloga je osvrt na uzroke ukidanja ratne autonomije Sandžaka, prije svega kroz prizmu partijskih stajališta o muslimanskom (bošnjačkom) nacionalnom pitanju, koja su, direktno ili indirektno, došla do izražaja u odnosima prema ZAVNOBiH-u i ZAVNOS-u.