เพียงปลูกโรงปิดองค์พระทรงม้า มองเห็นว่าพอจะปล้ำมาทำได้ อำนาจแห่งความปรารถนาของ “คนใต้” ในวรรณกรรมท้องถิ่นยุคก่อนการพิมพ์ ทศวรรษ 2440-2460

บทความนี้ ศึกษาวรรณกรรมท้องถิ่นภาคใต้แนวจารีตในช่วงทศวรรษ 2440-2460 โดยเชื่อมโยงกับบริบททางประวัติศาสตร์ เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างความเปลี่ยนแปลงทางสังคม การเมือง และเศรษฐกิจ อันส่งผลต่อสำนึกทางสังคมและตััวตนของผู้คน ผลการศึกษาพบว่า การปฏิรูป มณฑลในช่วงต้นทศวรรษ 2440 ได้ดึงภาคใต้เข้าสู่ความเป็นสมัยใหม่ของความเป็นสยาม/ไทย เกิดพื้นที่และการใช้เวลาแบบใหม่ทำหน้าที่กระชับความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างภาคใต้และเมืองหลวงให้สะดวก รวดเร็ว และแน่นแฟ้นขึ้น วรรณกรรมท้องถิ่นได้เสนอให้เห็นว่า ความเป็นสมัยใหม่ได้เปิดพื้นที่แห่งความปรารถนาในจิตใจของชาวปักษ์ใต้ เสนอโอกาสและทางเลือกในชีวิตที่ประชาชนสามารถก้าวหน้าได้ จึงเกิดความสำนึกต่อตัวตนและคนอืนที่เปลี่ยนแปลงไป