Management control packages: een inleiding en onderzoeksinstrument

1 Introductie Stel, een jazzband bestaat uit een drummer, pianist, contrabassist en een zangeres. Om te kunnen spreken van een ‘goede band’, is niet alleen de kwaliteit van de individuele muzikanten van belang, maar is vooral hun ‘samenspel’ belangrijk. De mate waarin de muzikanten elkaar aanvullen en aanvoelen bepaalt voor een belangrijk deel de totale kwaliteit van de band. Als bij onderzoek naar de ‘kwaliteit’ van jazzbands (als dat al mogelijk is) slechts gekeken wordt naar het effect van de individuele kwaliteit van een drummer op de totale kwaliteit van een band, wordt het ‘samenspel’ tussen de verschillende muzikanten genegeerd. Het is niet moeilijk om voor te stellen dat een dergelijk onderzoek een gefragmenteerd beeld van de werkelijkheid kan geven. Verpakt in een metafoor is dit al bijna het hele verhaal van management control (MC)-packages, ofwel: aansturingspakketten. Zoals het bij een band gaat om goed samenspel, zo gaat het bij de aansturing van mensen in organisaties ook om een goede samenwerking tussen verschillende aansturingstypen, ofwel MC-elementen. Samenwerking is van groot belang, want als verschillende MC-elementen conflicteren met elkaar betekent dit minder effectieve aansturing, wat vervolgens kan leiden tot minder gemotiveerde medewerkers en dit kan uiteindelijk een bedreiging vormen voor (het behalen van) de organisatiedoelen. In het verleden zijn, mede door bijvoorbeeld de populariteit van de contingentietheorie, veel onderzoeken gedaan die individuele MC-elementen bestudeerden (Chenhall, 2003). Hoewel deze literatuurstroming wel nieuwe inzichten bood in de werking van die individuele MC-elementen, werd de relatie tussen verschillende MC-elementen en de samenstelling van de totale MC-package juist onderbelicht. In de literatuur wordt gesteld dat dit heeft geleid tot een gefragmenteerd of soms zelfs foutief beeld van de werkelijkheid (Malmi & Brown, 2008). Daarom klinkt er een steeds sterkere roep naar een bredere benadering en bestudering van MC, wat een juister en vollediger beeld van de werkelijkheid zou moeten geven (Van der Stede, 2011; Abernethy & Chua, 1996). Ondanks deze oproepen is dergelijk empirisch onderzoek nog erg schaars (Malmi, 2013). Het doel van deze bijdrage is het empirisch onderzoek in Nederland naar ‘MC-packages’ verder te helpen door een korte achtergrond te geven van de literatuur op dit gebied en een onderzoeksinstrument te presenteren. Dit onderzoeksinstrument belicht, aan de hand van Merchant en Van der Stede’s (2007) raamwerk, de diverse typen van MC die gebruikt kunnen worden: resultaataansturing, gedragsaansturing, personeelsaansturing en cultuuraansturing. Het gepresenteerde onderzoeksinstrument kan op verschillende manieren gebruikt worden. Allereerst kan het bij toekomstige onderzoeken als uitgangspunt voor interviewvragen worden gebruikt om er zeker van te zijn dat verschillende typen van MC worden gedekt. Malmi en Brown (2008, p. 298) raden het afnemen van interviews aan bij het onderzoek van ‘MC-packages’, zodat de kwaliteit van de verkregen data kan worden gewaarborgd. Gebruik van het later gepresenteerde onderzoeksinstrument verhoogt ook de onderlinge vergelijkbaarheid van toekomstige studies. Ten tweede Management control packages: een inleiding en onderzoeksinstrument