SOSYAL DEĞİŞİMLER EVRİMİNDE DEĞİŞMEYENLER GERÇEĞİ VE AYTMATOV ESTETİĞİ-2

OZET Edebi eser; orf, adet, gelenek ve goreneklerin (kultur ve medeniyet) tarih sureci icerisinde meydana getirmis olduklari sozlu ve yazili urunleri yeniden ele alip isleme, yerel ve yoresel tasvirlerle renklendirilmis olana kendi rengini katma; kelimeleri siradanliktan cikararak yeni bir aydinliga kavusturma misyonunu ustlenmistir. Bu yonuyle edebiyat/edebi eser, kurgusal dunyanin kurmaca kahramanlarina ait icselligin oylesinelik atmosferinde derinlemesine analiz edildigi, anlatici tarafindan kurmaca karakterlerin icsellikleri ve akilndan gecirdiklerinin en iyi bir bicimde dile getirildigi yegâne iletisim araci ve diplomasi dilidir. Bir baska yonuyle de dissalligi icsellige donusturen ve bu donusumu kendi ictenligi icerisinde ifade eden kurgusal bir soyleyis bicimidir. Aslinda icsellik ifade-i meram noktasinda siyasetin ta kendisidir. Kurgusal âlemin icine islenmis/gizlenmis olan ideolojiyi olumlama/karsi koyma teknikleriyle bicimlenmis olan edebi eserler genel itibariyle siyasal erkin karsisina ozgun bir icsellik ve benlik ile cikar ki sanatci bunu yapmakla aslinda kendi bakis acisi ve siyasetini ortaya koymus olur. Bu durum ayni zamanda icselligin/ictenligin/ben’in ortaya konulus yonuyle bir tur siyaset oldugunun da acik edilisidir. Her edebi eser yeni bir ben, yeni bir kimlik ve bu kimligin dili baglaminda yeni bir icsellik arayisidir. Bu icsellik toplum tarafindan kabul gormus, uzerinde soz birligi edilmis, ortak dil, tarih ve ahlak sistemine entegre olmus bir siradanlik icermeyip derledigi doneleri analizlerle parcalayan veya ozgun sentezlerle kendilik kalibina oturtan bir “Ozben” ruhudur. Ancak Burjuva toplumlari ile tiranik rejim ortamlarinda resmi ideolojinin baskisi dissalin icsele donusumunu hizlandirirken icsel soylemin dissal soyleme donusmesini zorlastirir ve bu iki soylem arasinda birtakim celiskilerin ortaya cikmasina neden olur. Yazar soz konusu celiskiyi asmaya yonelik ya kendi ic soylemine sansur uygular ya da soz ceperlerini kirarak bir baskaldiriya imza atar ki bu psikolojik baski espri ve dil surcmelerini de icine alan birtakim soylemsel patolojik formulasyonlarin ortaya cikmasina yol acar. Bu formulasyonlar ise soz akisiyla ilintili olmak uzere yer yer motif ve sembollerle ozdeslesir. Ayni zamanda uslup ve estetigin bir geregi olarak arketipsel imgelerle bir butunluk saglayarak soyleyise farkli bir soz zenginligi/guzelligi ve ifade ozgurlugu kazandirmis olurlar. Bu ozgun soz zenginligi, ifade ozgurlugu ve guzelligini esas alan Aytmatov, anlatilarina bu zenginlik ve ozgurlugu katmak; orijinalite ve kendilik kazandirmak amaciyla ait oldugu cografyanin milli-manevi dinamiklerine yonelmistir. Milli hafizanin temel taslarini olusturan destan, legenda, efsane, masal, oyku ve turkuleri kendine ozgurluk ve ozgunluk kaynagi olarak secen yazar, bu kaynaklara ait geleneksel icselligi kendi icselligi ile sentezleyerek icsel romantizmi ozgunlestirmistir. Ayrica yazar bu icsel romantizmi estetigin gorsel zenginligi ile mezcederek Kirgiz-Turk kultur ve medeniyetini, sosyo-psikolojik duyus ve anlayis bicimlerini evrensel bir boyuta yukseltmistir. Kendi ozgun icselini kesfetmis olan yazar ayni zamanda kendi ozgun dil ve soyleyisini de kesfetmis oldugundan resmi dili kurgulayan hâkim iktidar (sistem ve tiranlari) ile de hesaplasma guc ve kudretini elde etmistir.