Ayanlık Kurumunun Gelişimi ve Anadolu ile Balkan Coğrafyasındaki Farklılıkları Üzerine Bir Değerlendirme

Klasik donemden beri tasranin seckinleri olarak bilinen ayanlar, XVII. yuzyildan itibaren, Osmanli Imparatorlugu’nun gecirdigi ekonomik ve askeri donusum sonucunda idari kadrolari dolduracaklardir. Iltizam ve arpalik uygulamalari neticesinde bu kadrolari ele geciren yerel seckinler, XVIII. yuzyil icinde, tasrada, zaman zaman tam bir otorite kurma imkânina kavusacaklardir. XVIII. yuzyil ortalarindan itibaren kurumsallasmaya baslayan ayanlik, bu yuzyilin ikinci yarisinda, Balkanlar sahasinda ve ozellikle bugunku Bulgaristan topraklarinda tasra idaresini belirleyen bir yapi haline gelecektir. Guclerinin zirvesinde bulunan Rumeli ayanlarinin faaliyetleri, XVIII. yuzyilin son on yilina damgasini vuracak ve merkezi yonetimi fazlasiyla mesgul edecektir. Osmanlilar icin bir degisim ve donusum yuzyili olan XVIII. yuzyilda, ayanlik kurumu ve ayanlar, tasra idaresinin donusen yapisini ve yuzlerini yansitan bir orgutlenme ve bu orgutlenmenin “yeni” tip bireyleri/idarecileri olarak karsimiza cikarlar. Bu acidan bakildiginda ayanlik kurumunun ve ayanlarin Anadolu ve Balkanlar cografyasinda bazi farkliliklara sahip oldugunu belirtmekte yarar vardir. Her ne kadar bu farkliliklar bir nuans sekilde gorulebilirse de uzerinde dusunmeye deger bir ozellik sunmaktadirlar. Bu calismada ayanlik kurumunun gelisimi ve iki bolge arasindaki farklar uzerinde durulacaktir.