Çarlık Rus Azerbaycanı'nda Eğitim

1747’de Iran hukumdari Nadir Şah’in olumunden sonra yasanan taht kavgalari sonucunda Azerbaycan; Derbend, Guba, Baku, Şamahi, Gence, Karabag, Talis, Şeki, Nahcivan, Tebriz gibi kucuk feodal hanliklara ve sultanliklara ayrilmistir. Bu sure zarfinda ulke buyuk bir siyas ȋ bir par c alanma ya s am is t i r. Birbirlerine h â kim olma m u cadelesi y u r u ten bu hanl i klar zamanla zay i flad i . XIX asr i n ba si ndan itibaren de siyasi kargasadan yararlanan Rusya’nin egemenligi altina girmeye baslamistir. 1804’te Gence’de yapilan buyuk katliam ve Gence’nin Ruslarin eline gecmesi, Azerbaycan’da buyuk bir infial yaratti. Askeri bakimdan guclu olan Rusya, yirmi yil sonra Azerbaycan’in tamamini ele gecirerek Iran topraklarina girdi. 18 Şubat 1828’de Rusya ve Iran arasinda yapilan Turkmencayi antlasmasi geregi Aras nehrinin kuzeyinde kalan Azerbaycan topraklari Hazar da dâhil olmak uzere Rus kontrolune gecmistir. Boylece Rus isgaliyle Kafkasya ve Azerbaycan’da birtakim yenilesme hareketleri gorulmeye basladi. Bu yenilikler kulturel sahada da kendini gostermistir. Fikirlerin ozgurce ifade edilmeye baslamasi bazi sorgulamalari da beraberinde getirdi. Rus edebiyatinda Azerbaycan ve Kafkasya’yla ilgili eserlerin yazilmaya baslamasi, yerli ahalinin cocuklarinin Rus mekteplerinde okumaya baslamasi, Rusca ogrenmenin artmasi kulturel yenilesmeyi hizlandirmistir. Diger taraftan dini egitim de medreselerde devam etmektedir. Calismamiz Carlik Rusya’nin Azerbaycan’a hâkim oldugu 1804-1920 yillarini esas almaktadir. Bu kapsamda Azerbaycan edebiyati tarih kaynaklarindan-ansiklopedilerden, eserlerden gazetelerden faydalanilmis; calismada derleme yontemi kullanilmistir. Bu calismanin amaci belirtilen donemde Azerbaycan’daki egitim anlayislarini ele almak ve Azerbaycan modernlesmesinde egitimin onemini ortaya koymaktir.