Tatar Maarif Hayatının Öncüsü: Gılman Kerimi (1841-1902)

Idil-Ural Turkleri arasinda Avrupai tarzdaki yenilik ve reform hareketleri tum Turk dunyasinda birbirine benzeyen yenilik hareketlerinin tesiriyle gelisme gostermistir. Ilk olarak usul-i cedit adi verilen modern ogretim metotlarinin okullarda uygulanmasi ve halka benimsetilmesi seklinde baslayan Ceditcilik hareketleri sonraki yillarda egitim, matbuat, tiyatro, roman, hikâye gibi sosyal hayatin hemen her alaninda kendisini gostermistir. Gilman Kerimi, Tatar maarif hayatinin suphesiz en onemli ismidir. Kirimli Ismail Bey Gaspirali’nin usul-i cedit metodunu daha iyi anlamak icin Samara vilayetinden Bahcesaray’a gitmis, kendisiyle bizzat gorusmustur. Bu gorusme sadece baba Gilman Kerimi icin degil, ailesi ve Turk dunyasi acisindan da onemli gelismelere zemin hazirlamistir. Gilman Kerimi, Ismail Gaspirali ile gorusmesinin ardindan koyune doner donmez ilk is imamlik ve ahunluk yaptigi 136 koyde uyguladigi eski ogretim metodunu degistirmekle ise baslar ve kismen de basarili olur. Bu calismada modern Tatar edebiyatinin kurucusu olarak kabul edilen Fatih Kerimi’nin babasi Gilman Kerimi’yi tanitmak amaclanmistir. Bunun icin oglu Fatih Kerimi’nin babasinin vefati uzerine kaleme aldigi “Merhum Gilman Ahund” adli Hal Tercumesinden istifade edilmistir. Bu sayede Turkiye’deki yayinlarda cok kisa birkac cumleyle yer verilen ve hakkinda fazla bilgi sahibi olmadigimiz Gilman Kerimi’ye dair cok sayida onemli bilgiye ulasma firsati elde edilmistir. Idil-Ural boyunda Ceditcilik faaliyetlerinin en onemli aktorlerinden biri olan Gilman Kerimi ile ilgili Turkiye’de henuz mustakil olarak bir calisma yapilmamistir. Bu itibarla Gaspirali’nin ideallerini benimseyen samimi bir Tatar aydini olan Gilman Kerimi her yonuyle tanitilmali ve bilimsel calismalarda daha fazla yer almalidir.