Atatürk Dönemi Türkiye-Azerbaycan İlişkilerinde “Mülteciler”, “Muhâcirler” ve “Esirler” Konusunda Bazı Tespitler

Bu bildiride, TBMM’nin acilisindan 1920’li yillarin sonlarina kadar Turkiye- Azerbaycan iliskilerinde zaman zaman on plana cikan multeciler , muhâcirler ve esirler meselesine, konu ile ilgili mevcut sinirli calismalarin otesinde, tamamen arsiv belgelerine ozellikle Basbakanlik Cumhuriyet Arsivi ve Kizilay Arsivi kayitlarina dayali olarak yeni bilgi ve belgelerle katki saglanmistir. Soz konusu yillarda, Ankara Hukumeti, Sovyet Rusya ve mevcut Azerbaycan hukumeti ile iliskilerini bozmadan, Azerbaycan’dan gelen siyasi multecilere ve muhâcirlere bir kardes yakinligi ile ilgi gostermeye ve onlara yardimci olmaya calismistir. Obur taraftan, yeni savastan cikmis genc Turkiye Cumhuriyeti, kendi imkânsizliklarina ragmen Sovyet Rusya’da ve ozellikle Azerbaycan cografyasinda kalmis bulunan savas esirleri ve muhâcirleri yurda getirmek icin ozel bir gayret ve mesai sarf etmistir. Turkiye’nin Baku Konsoloslugunun bu alandaki calismalarina Azerbaycan Hukumetinin de kolayliklar sagladigi gorulmustur. Bu iliskiler tabii ki, Anadolu Turkleri ile Azerbaycan Turklerinin kardesligini pekistiren sonuclar dogurmustur. Turk savas esirleri ve muhâcirlerin anavatana getirilmeleri meselesi, genc Turkiye Cumhuriyeti’nin ileriki yillarda da dis politikasinda onemini hep muhafaza edegelmistir. Bu arastirmada, Turk esir ve muhacirlerin, Azerbaycan’in hangi bolgelerinde yogunlastigi, bunlarin Turkiye’ye getirilmelerinde ne kadar yol ucreti ve diger masraflarin yapildigi, esarette ve yolculukta yasanan problemler ile esir ve muhacirlerin yas,  cinsiyet ve medeni durumlari hakkinda ayrintili bilgilere ulasilmistir. Turk esir ve muhacirlerin daha ziyade Baku Konsolosluk bolgesinde Baku, Gence ve Culfa bolgelerinde yogunlastigi, bunlar arasinda Erzurum, Kars ve Igdir dogumlularin cogunlukta oldugu gorulmustur. Esirlerin Anadolu’ya getirilmelerinde genellikle demiryolu tercih edilmis ve gunluk 1 ruble yevmiye ile diger masraflari karsilanmistir. Ataturk donemi Turkiye- Azerbaycan iliskilerinin anlasilmasina katki saglayan bu gelismelerin, askeri, sosyal ve mahalli tarih acisindan da onemli veriler sundugu soylenebilir.