Umre İbadetinin Hayatın Anlamı ve Umutsuzlukla İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma

Din psikolojisin onemli calisma alanlarindan birisi de ibadet psikolojisi baglaminda ibadetlerin bireylerin ruhsal yasantisindaki yansimalarini incelemektir. Bu alan arastirmasinda umre ibadetini gerceklestirmekte olan bireylerde Yasam Anlami ve Umutsuzluk duzeyi arasindaki iliskiler incelenmistir. Suudi Arabistan’da umre ziyaretinde bulunan 214 Turk katilimci uzerinde geceklestirilen arastirmada anket teknigi ile toplanan veriler analiz edilmistir. Veri toplama araci olarak “Kisisel Bilgi Formu”, “Yasam Anlami Olcegi” ve “Beck Umutsuzluk Olcegi” kullanilmistir. Elde edilen veriler SPSS 23.0 istatistik programinda analiz edilmistir. Verilerin cozumlenmesinde calismanin amacina uygun bir sekilde Tek Orneklem t-Testi, Pearson Momentler Carpimi Korelasyon Analizi, Bagimsiz Orneklem t-Testi ve Tek Yonlu ANOVA ve Tukey HSD testleri kullanilmistir. Arastirma grubunun Yasam Anlami duzeyinin anlamli olarak ortalamanin ustunde; Umutsuzluk duzeyinin ortalamanin altinda oldugu bulgusuna ulasilmistir. Yasam Anlami ile Umutsuzluk ve Gelecekle Ilgili Duygu; Motivasyon Kaybi ve Gelecekle Ilgili Beklenti arasinda negatif yonde; Aranan Anlam ile Umutsuzluk ve Motivasyon Kaybi arasinda pozitif yonde anlamli bir iliski bulunmustur. Ozet: Bircok dinde kutsal kabul edilen yerleri ziyaret etmek ve birtakim rituelleri yerine getirmek o dinin ibadetleri arasinda yer almaktadir. Islam dininde hac aylari disinda belli bir zamana bagli olmadan Kâbe’yi ziyaret etme, ihrama girip tavaf yapma, Safa ve Merve arasinda sa’y yaptiktan sonra tiras olup ihramdan cikilarak yapilan ibadete umre denmektedir. Umre ibadeti, kapsamli ve cok yonlu bir ibadettir; psikolojik ve sosyolojik, bedeni ve mali ozellikleri bulunmaktadir.  Inanc ibadet iliskisi, dini ayin ve torenlerin psikolojik etki ve fonksiyonlari din psikolojisinin arastirma konularindandir. Bu konuda yapilan arastirmalar genellikle dini inanc ve ibadetler ile yasam anlami umut arasinda olumlu bir iliskinin varligini ortaya koyar. Inancli bireyler dua ve ibadetler yoluyla hayatta bir anlam ve amac bulabildikleri gibi ayni zamanda yasamin zorluklarina katlanma konusunda daha olumlu bir gelecek beklentisine sahip olurlar. Anlam ile umut ic icedir, birbirini tamamlar. Umutsuzluk, depresyon ve intihar istegiyle yakindan iliskilidir. Hayata tutunmak, gelecege guvenle bakmak ve zorluklari asmak icin ise yasamda bir anlam ve amac bulmaya ihtiyac vardir. Insanin cesitli nedenlerle anlam kaybi yasadigi donemlerde dine yoneldigi ve ibadete yogunlastigi bilinmektedir. Hemen hemen tum ibadetleri icine alan umre ibadeti, bireyin yogun duygular yasamasina, yeni farkindaliklar kazanmasina, zorluklarla bas etmek icin farkli davranislar gelistirmesine katkida bulunma potansiyeli olan ozel bir ibadettir. Umre ibadeti sirasinda birey varolus nedenini, hayatinin anlamini, gelecekten beklentisini gozden gecirecegi bircok deneyim yasar. Boylece icinde bulundugu sikintili durumu, yasadigi umutsuzlugu ve anlam kaybini asarak farkli bir bakis acisina ulasabilir.  Dolayisiyla bu calismada su soruya cevap aranmistir: Umre ibadeti beklendigi gibi bireyin psikolojik yasantisina olumlu katkida bulunmakta midir? Ozellikle tum psikolojik sikintilara eslik eden anlam kaybi ve umutsuzluk duzeyine bir etkisi var midir? Demografik degiskenler umre ibadetini gerceklestiren bireylerin yasam anlami ve umutsuzluk duzeylerinde farklilasma meydana getirmekte midir? Bu sorulara cevap bulmak icin arastirmada umre ibadetinin yasamin anlami ve umutsuzluk ile iliskisi incelenmistir. Bu amacla umre ibadetini gerceklestirmekte olan bireylerin yasam anlami ve umutsuzluk duzeyleri psikometrik yontemlerle olculmus ve bunlar arasindaki iliskiler analiz edilmistir. Ayrica cinsiyet, medeni durum ve egitim durumu gibi demografik degiskenlere gore yasamin anlami ve umutsuzluk durumlarinda da farklilik olup olmadigi test edilmistir. Arastirmaya yaslari 18-82 arasinda degisen 214 kisi katilmistir. Arastirma verileri umre ibadetini yapmak icin 2015 yili Mayis ayinda Suudi Arabistan’in Mekke ve Medine sehirlerinde bulunan Turk katilimcilardan toplanmistir. Veri toplama araci olarak “Kisisel Bilgi Formu”, “Yasam Anlami Olcegi” ve “Beck Umutsuzluk Olcegi” kullanilmistir. Veriler SPSS 23.0 istatistik programinda Tek Orneklem t-Testi, Pearson Momentler Carpimi Korelasyon Analizi, Bagimsiz Orneklem t-Testi ve Tek Yonlu ANOVA ve Tukey HSD testleri ile analiz edilmistir.  Arastirmadan elde edilen en onemli bulgu umre ibadetini gerceklestirmekte olan bireylerin yasam anlami puanlarinin anlamli olarak ortalamanin ustunde (t = 20,50; p ˂ 0,01); umutsuzluk puanlarinin ortalamanin altinda (t = -29,80; p ˂0,01)  olmasidir. Yasam anlami alt boyutlarindan mevcut anlam ile umutsuzluk arasinda negatif yonde (r = -,288; p ˂ 0,01); aranan anlam ile umutsuzluk (r =,169; p ˂ 0,05)  ve motivasyon kaybi arasinda (r = ,285; p ˂ 0,01) pozitif yonde anlamli bir iliski oldugu bulunmustur. Bulgular umre ibadetinin yasam anlamini pozitif; umutsuzlugu negatif yonde etkileyebilecegini gostermektedir. Diger yandan egitim durumu ve cinsiyet degiskenine gore yasam anlami puanlari arasinda anlamli bir farklilik bulunmamistir (p ˃ 0,05). Egitim duzeyi yukseldikce umutsuzluk puanlari anlamli olarak azalmaktadir (F = 2, 627; p ˂ 0,05). Umutsuzluk puanlari cinsiyet degiskenine gore anlamli bir farklilik gostermektedir (t = -2,708; p ˂ 0,01).  Erkeklerin umutsuzluk duzeyleri kadinlara gore anlamli olarak daha yuksektir. Ayrica evlilerin yasam anlami puanlarinin bekârlardan anlamli olarak daha yuksek oldugu sonucuna ulasilmistir (F = 3,859; p ˂ 0,05) ve yas/gelisim donemleri ilerledikce yasam anlami (F = 7,274; p ˂ 0,01) ve umutsuzluk puanlari (F = 8,119; p ˂ 0,01) anlamli olarak yukselmektedir.  Umre hem bir yolculuk olmasi, hem kolektif bir ibadet olmasi hem de ihrama girme, tavaf, s’ay gibi ozel ritueller disinda namaz, dua, tovbe, Kur’an okuma gibi ibadetleri de kapsamasi nedeniyle bireyin psikolojisine ve anlam dunyasina hizli ve yogun etkide bulunabilir. Literaturdeki ilgili calismalar da bu bulguyu desteklemektedir. Calismadan elde edilen sonuclar hac ibadetiyle ilgili bulgular ve yasam anlami ve umutsuzlugun farkli orneklemlerde incelendigi calisma bulgulariyla tartisilmistir. Diger yandan arastirma verilerinin toplandigi kosullar, uzerinde arastirma yapilan calisma grubu, kullanilan olcme araci ve teknikleri de arastirmanin sinirliliklarini olusturmaktadir. Bununla birlikte bir ibadetin geceklestirildigi zaman dilimi ve bu ibadete has mekânlarda katilimcilara ulasilmasi ve onlarin umre ibadetiyle iliskili gorulen yasam anlami ve umutsuzluk duzeylerinin olculmesi arastirmanin onemini ve ozgunlugunu gostermektedir. Ulasilan sonuclar baska arastirmalarda kullanilabilir. Umre ibadetinin farkli psikolojik etkileri uzerine calismalar boylamsal yontemlerle arastirilabilir.