Oko Stanisława Trembeckiego. Szkic

W Liście o ślepcach dla uzytku tych, co widzą, ktorym w 1749 roku Denis Diderot – wypierający sie zresztą oficjalnie swego autorstwa – powaznie narazil sie wladzom francuskim1, pojawia sie określenie „teoria widzenia”. Ow termin, wpisujący sie calą swoją strukturą semantyczną w pole slownika nowoczesnej teorii poznania, w rzeczywistości pozostawal jeszcze mocno osadzony w tradycyjnym kontekście rozpraw na temat mozliwości poznawczych ludzkich zmyslow. Ślepiec, badający rzeczywistośc poprzez zmysl dotyku, traktowany byl przez filozofow jako figura eksperymentu doświadczalnego. Nikt nie sprawdzal faktycznych wrazen czlowieka niewidomego. Warto przy tym zauwazyc, ze pytania, ktore towarzyszyly opisowi calej sytuacji i wyznaczaly liste filozoficznych dociekan, mialy swoj źrodlowy początek w platonskiej refleksji nad prawdą i zludzeniem. Zatem podjecie tej kwestii przez myślicieli nowozytnych stawialo na nowo w centrum uwagi i krytycznie naświetlalo metafizyczny wymiar istnienia. Problem sprowadzal sie do rozpoznawania jakości ksztaltow. Pytania metafizyczne, dotyczące istoty rzeczy, zostaly wziete w nawias. Zalozeniem przeprowadzenia eksperymentu bylo zdjecie katarakty z oczu nieszczesnego ślepca, ktory w ten sposob odzyskiwal wzrok. W tym momencie pojawiala sie roznica stanowisk badawczych. Dla jednych nie ulegalo bowiem wątpliwości, ze ozdrowialy ślepiec bez trudu, poslugując sie teraz sprawnym zmyslem wzroku rozpozna i wskaze znane sobie wcześniej tylko z poznania dotykowego kule i sześcian. „Wykrycie” idei obu przedmiotow na podstawie porownania doznan zmyslowych w tym ujeciu bylo oczywiste. Sceptycy natomiast nie podzielali tej konkluzji. Powiadali – jak ujmowal to Diderot – ze