Uniwersalizm Zagłady: Levinas, Canetti, Tuwim

Pewien nierozwiązywalny problem nęka ofiary Zagłady, które zdołały przeżyć, a także świadków i potomków oraz wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek o ostateczności Zagłady się dowiedzieli i starali się tę ostateczność przemyśleć, albo jedynie poradzić sobie z jej siłą destruującą psychikę i kulturę. Z jednej strony świadomi jesteśmy unikalności, bezprecedensowości Zagłady Żydów, a z drugiej – odczuwamy uniwersalność tego wydarzenia, widoczną w tym choćby, że nas wszystkich dotyka. Taką powszechną dotkliwość przedstawił i na swój sposób nazwał węgierski poeta Janos Pilinszky w pewnym wywiadzie: „Pamięć II wojny światowej. Zdarzyło nam się wtedy coś niezmiernie ważnego. Poczuliśmy nagle, mieliśmy możność odczuć, że zostawiamy za sobą skandal nie do naprawienia. I choćby czekała nas najpiękniejsza przyszłość, to przecież zmieni się w moralną pustynię, jeśli nie weźmiemy na siebie odpowiedzialności za to, co się stało. Za tę hańbę, przeraźliwą hańbę. [...] [Prowadzący wywiad, wiedząc, że sam Pilinszky nie doświadczył Zagłady ani obozu, spytał: „W takim razie na podstawie jakich doświadczeń przemawiasz?” . Pilinszky odpowiedział:] „Na podstawie naszego wspólnego doświadczenia. W taki czy inny sposób wszyscy byliśmy w to zamieszani” . Co to znaczy „wspólne doświadczenie”? Czy to, że nie można było być jedynie świadkiem? Że uczestniczenie w Zagładzie jest wszystkim ludziom raz na zawsze dane? Czy w ten sposób można rozumieć słynne powiedzenie Zofii Nałkowskiej w Medalionach: „Ludzie ludziom zgotowali ten los”? Wtedy trzeba by przyjąć, że cierpienie i śmierć były z ad an e w ten sposób tylko Żydom – ale d o z n an e przez całą ludzkość. A przecież znamy okrutny protest Henryka Grynberga: „Ludzie Żydom zgotowali ten los” .