Obrazując czarownice – niedocenione źródło w badaniach początków kształtowaniasię stereotypu czarownicy

Historia badań nad prześladowaniami czarownic, na kontynencie europejskim oraz w Ameryce sięga jeszcze XIX w. Od tego czasu powstały wielorakie hipotezy mające tłumaczyć fenomen zbiorowej histerii, która doprowadziła tysiące ludzi do śmierci na stosie oraz w czasie okrutnych tortur1. Publikacje poświęcone zagadnieniu są bardzo liczne2. Wydawać by się mogło, iż wyeksploatowano już wszystkie znane źródła i udzielono odpowiedzi na najważniejsze pytania wiążące się z tematem. Jednak, pomimo tak licznych i zarazem różnorodnych badań problemu czarownictwa, pozostają wciąż jeszcze zagadnienia, czekające na swoje pełne opracowanie. Jednym z nich są początki kształtowania się obrazu czarownicy w kulturze wczesnonowożytnej. O ile nauka zachodnia stara się od lat zapełnić tę lukę, to w publikacjach wydawanych na rynku krajowym ciężko znaleźć odpowiedź na pytanie w jaki sposób „powstała czarownica”. Do najważniejszych publikacji poświęconych tematowi zaliczyć można dzieło J. B. Russella, w którym przedstawia on folklorystyczną teorię narodzin wczesnonowożytnego czarownictwa3 oraz pracę E. Petersa, w której autor położył nacisk na historię herezji i jej związek z prześladowaniami4. W zgłębianiu zagadnień dotyczących początków kształtowania się stereotypu czarownicy badacze dysponują wielorakimi źródłami. Najbardziej oczywistym pozostają nadal traktaty powstałe w XV w., z Malleus Malefi carum na czele. W dziełach tych bezpośrednio opisano zagadnienia związane z działalnością czarownic. Innym źródłem, chętnie wykorzystywanym i cytowanym, są ofi cjalne dokumenty kościelne, jak na przykład bulle papieskie. Najbardziej znaną jest Summis desiderantes Innocentego VIII, która ukazała się po raz pierwszy w 1484 r., a później dołączona została do pierwszego wydania Malleus malefi carum. Także sama Biblia dostarcza kilku cytatów potępiających praktykowanie magii, na które chętnie powoływali się inkwizytorzy oraz teologowie5. Dopełnieniem szkieletu stworzonego przez powyższe pisma są dzieła fi lozofi czne oraz literatura starożytna. Cechy i zdolności antycznych czarownic, takich jak Kirke, Medea czy Erichto włączano chętnie do opisów ich nowożytnych następczyń. Pomimo szerokiej palety źródeł, na których bazują historycy, zwykło się pomij ać jedną kategorię, która przy umiejętnym wykorzystaniu, mogłaby postawić w nowym świetle proces powstawania stereotypu czarownicy, który z pewnymi modyfi kacjami, przetrwał w kulturze do dnia dzisiejszego.