Harran Ovas nda yer alan Ortaören çökme çukurunun olu umu ve pedo-jeolojik karakteristikleri

OZET Şanliurfa’nin 3 km guneyinde, Akcakale ilcesinin 20 km kuzeybatisinda yer alan Ortaoren koyunun 1,5 km batisinda, Harran Ovasindan karstik formasyonlu Fatik Daglarina gecis zonunda bir cokme cukurunun olustugu ilk olarak 1998 yilinda yapilan arazi calismalari sonucunda belirlenmistir. Yerinde yapilan inceleme sonucunda, cukurun 10 m capinda ve 10 m derinliginde oldugu tespit edilmistir. 2002 yilindaki incelemede, cukurun oval sekilli olup 10 m en, 15 m boy ve 15 m derinlikte oldugu buna karsin 2003 yilinda yapilan incelemelerde ise soz konusu olusumun boyutlarinin dahada buyuyerek yaklasik olarak 20 m en, 22.5 m boy ve 15 m derinlikte oldugu tespit edilmistir. Cokme cukurlari, ozellikle, karstik bolgelerde yaygin gorulen dogal jeolojik yapilardan biridir. Bu konuda yapilan calismalar gostermistir ki kapali depresyonlar seklinde gelisen bu cukurlar, genel olarak yuzeye yakin kayaclarin cozulmesi veya yeraltindaki kanal veya magara benzeri olusumlarin tavan kisimlarinin tavani olusturan ortu malzemesinin kendi agirligi altinda ani (cover-collapse sinkhole) veya yavas yavas cokmesine (subsidence sinkhole) bagli olarak olusurlar. Bu tur olusumlar gerek insan hayati ve gerekse de tarimsal faaliyetler, konut vb. muhendislik yapilari icin onemli olcude tehlike olusturabilir. Harran ovasinin dogu ve batisini ceviren Eosen yasli kirectaslari ile sinirlanmis olup bu birim ayni zamanda (cogu yerde) Pliyosen/Pleistosen yasli kil, kum ve cakildan olusan sedimentlerin tabanini ve ovanin taban topografyasini olusturur. Eosen yasli kirectaslari karstlasmaya oldukca elverisli, bol catlakli bir formasyondur. 1998 yilinda meydana gelen cokme cukuru, Miyosen yasli kirectasi formasyonu ile (Fatik serisi) Pliyosen cokellerinin (Harran serisi) dokanagina yakin bir bolgede olusmustur.  Ozellikle GAP projesi kapsaminda sulama faaliyetlerindeki yogunlasma ve artan yillik yagis miktari, taban suyu seviyesinin yukselmesine sebep olmustur. Zemini olusturan ana kaya icerisindeki karstik bosluklar vasitasiyla ortamdan uzaklasan yeralti suyu cozdugu veya gevsettigi materyali beraberinde tasimistir. Sonuc olarak yuzey ve yuzeye yakin kismi olusturan nispeten sert kutle kendi agirligi altinda cokerek bugunku yapiyi olusturmustur. Bu calisma ile Harran Ovasinin batisinda olusan cokme cukurunun olusum mekanizmasi irdelenmis ve bu olusumun jeolojik, pedolojik ve hidrojeolojik karakteristikleri belirlenmeye calisilmistir. On arastirma bulgu ve sonuclarini iceren bu calisma ileriki evrelerde, ova kapsaminda, arazilaboratuar olcum ve deneyleriyle desteklenecektir.