A Qualitative Study of School Climate According to Teachers’ Perceptions

Problem Durumu: Ogretmenler okuldaki gorevlerini toplum normlarini ve degerlerini yansitan cesitli dinamikler ile etkileserek gerceklestirmektedirler. Bu dinamiklerden birisi de okul yasantisinin kalitesi olarak ifade edilen okul iklimidir. Halphin ve Croft, okul iklimini okulun organizasyonel kimligi olarak tanimlamistir. Okul iklimi kalitesinin liderin yonetim stiline bagli olduguna deginen Hoy ve Hannum, okulu ogretmenlerin karar sureclerine daha cok katildigi, daha az merkezi yapiya sahip olmasi gereken yerler olarak ifade etmektedir. Olumlu okul ikliminin ogretmen- mudur arasindaki etkilesimin kalitesine bagli oldugunu soyleyen Hoy ve Miskel, okul mudurlerinin surecte destekleyici, kisitlayici ve emir verici davranis oruntulerine sahip oldugu, ogretmenlerin de okul ici etkilesimde isbirlikci, baglantisiz ve samimi davranislara sahip oldugunu belirtmektedir. Alan yazininda yapilan calismalar dogrultusunda Eck, Johnson, Bettlecourt ve Johnson, okul ikliminin okul terklerindeki onemine vurgu yapmaktadir. Ogretmen acisindan bakildiginda test odakli basari beklentisinin ogretmenler uzerinde olumsuz etkilere yol actigi ve bununda okul iklimini olumsuz etkiledigi soylenmektedir. Turkiye’de Şisman, saglikli okul ikliminin okul etkililigi uzerindeki olumlu etkiler yarattigini aciklamistir. Ayrica Ozdemir, Sezgin, Şirin, Karip ve Erkan, ogrencilerin onemsendigi okullarda okul ikliminin paydaslar tarafindan olumlu olarak algilandigini soylemistir. Okul; icinde cesitli karmasik dinamiklerin oldugu, etkilesimleri etkileyen bu dinamiklerin duragan olmadigi gercegiyle insan dogasinin bicimlendirildigi yerlerdir. Dolayisiyla okullarin organizasyonel ve psikolojik kimligini etkileyen her bir etkenin belirlenmesi icin daha cok calismanin yapilmasina ihtiyac bulunmaktadir. Turkiye’de okul iklimi konusunda bircok calisma yapilmaktadir. Bu alanda nitel calismalara rastlansa da yapilan calismalarin cogu nicel yontemlerle gerceklestirilmistir. Arastirmanin Amaci: Bu arastirma Kutahya il merkezindeki okullarda gerceklestirilmis ilk nitel calismalardan birisidir. Dolayisiyla calismanin amaci ogretmen algilarina 96 Hamit OZEN / Eurasian Journal of Educational Research 74 (2018) 81-98 dayali olarak okul muduru ve ogretmen etkilesimlerinden dogan ve okul iklimini olumsuz etkileyen dinamikleri ortaya cikarmaktir. Yontem: Bu arastirma nitel bir arastirmadir ve olgubilim (fenomenoloji) deseni kullanilarak gerceklestirilmistir. Arastirmanin orneklemini Kutahya il merkezinde gorev yapan 18 ogretmen olusturmaktadir. Katilimcilarin 10’u kadin 8’i ise erkek olup yas araligi 29-55 (M=39,72) arasinda degismektedir. Calismanin orneklemi maksimum cesitlilik ve kriter ornekleme yontemiyle belirlenmistir. Arastirmanin verileri planlama, veri toplamaya baslama, temel verinin toplanmasi, veri toplamanin bitirilmesi ve kod ve temalarin olusturulmasi seklinde elde edilmistir. 11 sorudan olusan veri toplama formuna iki uzman gorusune basvurulduktan ve iki katilimciyla pilot gorusmeler yapildiktan sonra nihai sekli verilmistir. Arastirmanin verileri Ekim 2016 ile Mart 2017 tarihleri arasinda 35-60 dakika suren gorusmelerle elde edilmistir. Calismada kullanilan verilerin gecerligi icin katilimci teyidi, uzman incelemesi aktarilabilirlik icin ayrintili betimlemeye basvurulmustur. Guvenirlik icin Miles ve Huberman formulu kullanilmis ve %91 uyum gozlenmistir. Elde edilen verilerin incelenmesi icin betimleyici analiz teknigine basvurulmustur. Gorusmeler kayit altina alindiktan sonra cozumleme islemi yapilmistir. Kod ve temalara ayirma islemi iki akademisyen tarafindan yapilmistir. Bunun sonucunda elde edilen bulgulara gore 656 kodlama referansi ile 5 tema, 13 alt temaya ulasilmistir. Bulgular, Yorum ve Tartisma: Katilimci ogretmenlerin okul mudurunun yonetimsel becerileri konusundaki algilarina gore, mudurlerinin zaman zaman ogretmenler uzerindeki baskisini hissettirmek icin burokratik kurallari sikilastirdigi fakat kendi siyasi dusuncesine yakin olan kisilere yonelik boyle bir davranis icinde olmadiklarini ifade etmektedirler. Ayrica ogretmenler okulda cok fazla angarya islere maruz kaldiklarini ifade etmislerdir. Buluc’un okuldaki asiri burokratik yapinin okulun etkililigini dusuren bir faktor olarak bulmasi calismamizla ortusmektedir. Okul mudurunun ve ogretmenlerin sergiledigi rasyonel sorumluluklari hakkinda ogretmen algilarina gore, okulda ogretmenlerin sorumluluklarini yerine getirirken engelleyici ya da isbirlikci davranislar sergiledigi bunun yaninda okul mudurlerinin de destekleyici ve kisitlayici davranislar gosterdigi gorulmustur. Karakelle’nin ogretmenlerin mesleki yasamlarinda isbirlikci davranislar gostermedigi ve ogretmenlik becerilerini gelistirmeye istekli olmadigin bulgulari calismamla ortusmektedir. Okul mudurunun vizyon, misyon ve stratejik plan belirleme konusundaki ogretmen algilarina gore; okul mudurlerinin bir kisminin yenilige acik oldugu, ogretmen ve ogrenciyi guclendirme konusunda cabalar gosterdigi belirlenmisken bazi ogretmenlerin okullarinda vizyon, misyon ve stratejik planlarla ilgili herhangi bir bilgiye sahip olmadigi bunun yerine mudurun gunluk rutin islere zaman harcadigi gorulmustur. Tahaoglu ve Gedikoglu okul mudurlerinin en cok donusumcu liderlik becerilerini gosterdigini ifade ettigi calismasiyla calismamizin bulgulari ortusmemektedir. Ogretmen algilarina gore okul mudurunun adaletli bir yonetim sergileyip sergilemedigi belirlenmeye calisilmistir. Bu dogrultuda ogretmenler okuldaki adaleti etkilesimsel adalet ve edimde adalet olarak algilamislardir. Etkilesimsel adalet konusunda ogretmenlerin cogunlugu okul mudurunun kayirmaci bir tutum icinde oldugunu tekrar ifade ederek ozellikle sicil Hamit OZEN / Eurasian Journal of Educational Research 74 (2018) 81-98 97 verme ve performans degerlendirme konusunda adil olmadiklarini belirtmislerdir. Edinimde adalet alan yazininda maas artisi, terfi gibi konulari da icerdigi gibi ovme, yuceltme gibi davranislari da kapsamaktadir. Yapilan calismada ogretmenler maas artisi, terfi gibi somut donutler yaratacak adalet davranisini algilayamamislar ve edinim adaletini sadece ogretmen basarilarini fark edebilen/etmeyen mudur davranisi olarak nitelemislerdir. Bu durum yine okul mudurunun merkeziyetci yapidan kaynaklanan yoneticilik fonksiyonlarinin kisitli olmasina dayandirilmaktadir. Akyol’un yaptigi calismada elde ettigi ogretmenlerin okul muduru tarafindan adil bir sekilde degerlendirilmedigi sonucu calismamizla ortusen bir bulgudur. Okul mudurunun is ortamina yonelik tutumlarinin belirlenmeye calisildigi bu bolumde ogretmen algilarina gore okulda takim ruhu ve adanmisliga yonelik davranis oruntulerinin azligi dikkate carpmaktadir. Takim ruhunun bulunmamasinin sebebi olarak okul mudurunun ortak hedefler yaratamamasi gosterilirken adanmislik onundeki en buyuk engelin ogretmen adaylarinin atanma surecindeki Kamu Personeli Secme Sinavi (KPSS) gibi sinavlarin yarattigi tukenmislik duygusu oldugu ifade edilebilir. Troen ve Boles’un etkili gruplarin olusturulmasindaki en buyuk faktorun lider oldugu bulgusu calismamizin bulgularini desteklemektedir. Sonuc ve Oneri: Arastirmanin bulgularina gore Kutahya ilinde okul ikliminin pek de olumlu olmadigi soylenebilir. Turk egitim sisteminin burokratik yapisinin okul mudurunun liderlik becerilerini olumsuz etkiledigi ve okul etkililigini azaltan bir faktor oldugu sonucuna ulasilabilir. Kati burokratik yapinin yerine daha gevsek, birbiriyle etkilesime daha acik bir sistemin konmasi okul ve paydaslarinin daha ozgun bir kimlige kavusmasi acisindan gerekli gorulmektedir. Boylece merkezi yonetimin yetkilerini hem ogretmen hem de okul mudurleri ile paylasmasi yuksek performans gosteren okullara yol acabilecektir. Egitim orgutlerinin degisime en acik kurumlar olmalari icin gelecege odakli bir yonetim anlayisi ile etkin hedef, vizyon, misyon belirlemeleri ve stratejik planlamalar yapmalari gerekmektedir. Orgutsel adalet acisindan okul mudurlerinin ogretmen degerlendirmelerini onyargi ve politik goruslerden uzak bir sekilde yapmasi onerilmektedir. Bunun yaninda yonetici atamalari mutlak kriterlere ve liyakate gore yapilmalidir. Son olarak okul ortamini olumsuz etkileyen sebeplerden birisi de ogretmen tukenmisligidir. Bu gune kadar yapilan calismalarda ogretmenlerin belli bir sure calistiktan sonra tukenmislik sendromu yasadigi ifade edilmekteyken bizim calismamizda daha meslege baslamadan yasamasi cozulmesi gereken onemli bir sorundur. Bu baglamda indirgeyici KPSS sinavlarinin kaldirilmasi ve egitim fakultelerinin cazibelerinin arttirilmasi onerilebilir.