Five - Factor Personality Traits as Predictor of Career Maturity

Problem Durumu: Turkiye’de ogrencilerin meslek tercihlerinin belirginlesmeye baslamasi lise doneminde olmaktadir. Ancak ogrencilerin bu tercihlerini kendi yetenek, ilgi, deger ve kisilik ozellikleri gibi temel faktorleri dikkate alarak yaptiklarini soylemek oldukca guctur. Turkiye’de mesleklere yuklenen degerler, is bulma olanaklari gibi faktorler nedeni ile ogrencilerin lise tercihleri bicimlenmektedir.  Ogrencilerin meslek secimlerini daha saglikli yapabilmeleri icin yeterli mesleki olgunluga sahip olmalari gerekir. Lise ogrencilerinin kisilik ozelliklerinin mesleki olgunluk duzeyi uzerindeki etkisinin belirlenmesi farkli kisilik yapilarina sahip lise ogrencileri icin mesleki rehberlik ve danismanlik uygulamalarina katki saglayacaktir. Meslek seciminin dogru yapilabilmesi icin bazi temel yetkinliklere ihtiyac vardir. Bu yetkinligi ifade eden kavram mesleki olgunluk kavramidir. Mesleki olgunluk kavrami genel olarak meslek secimi ile ilgili planlar yapabilme, mesleklere iliskin farkindalik sahibi olma ve meslek secimi sorumlulugunu ustlenebilme olarak tanimlamaktadir. Mesleki olgunluk uzerine yapilan calismalarda kisilik ozelliklerinin etkisinin incelendigi arastirma sayisi cok az sayidadir. Bireyin meslek seciminde dikkate alinmasi gereken ozelliklerinden biri de kisilik ozellikleridir. Kisilik, bir bireyin degisik durumlarda nasil davranacaginin belirlenmesinde etkilidir. Bu acidan bakildiginda kisilik, bireyin mesleki kararini, meslek secimini, is performansini ve mesleki doyumunu etkiler. Kisilik, bireyi digerlerinden ayiran dusunsel, duyussal ve davranissal farkliliklar olarak tanimlanmaktadir. Kisiligin aciklanmasi ve tanimlanmasi ile ilgili literaturde bircok yaklasim one surulmektedir. Bu yaklasimlardan biri de ozellik yaklasimidir.  Bes faktor kisilik yapisi temel bazi ozellikler cercevesinde yapilandirilmasi konusunda gorus ayriliklari icerse de genel kabul goren bir yapi olarak degerlendirilebilir. Bes faktor modelinde kisilik ozellikleri disadonukluk, nevrotizm, uyumluluk, sorumluluk ve aciklik boyutlarinda degerlendirilmektedir. Disadonuk kisilik tipindeki bireyler, pozitif duygulara sahip girisimci ve sosyal iliskileri gucludur. Bu bireyler farkli kulturden olan kisilere acik ve sosyal uyum duzeyleri yuksektir. Nevrotizm boyutunun kisilik ozelliklerine sahip olan bireyler stres iceren durumlarda hemen etkilenirler. Zorluklarla bas etme becerileri dusuk oldugundan duygusal anlamda tepkili ve reaktiftirler. Yasadiklari duygu degisimleri nedeniyle siklikla depresyon, anksiyete ve ofke yasarlar. Uyumluluk kisilik ozelliklerine sahip olan bireyler, sosyal iliskilerinden nazik, sevecen, is birligi halinde calismayi tercih eden bir kisilik yapisi sahiptirler. Sorumluluk boyutunun kisilik ozelliklerine sahip olan kisiler davranislarinda dikkatli, ic disiplini yuksek ve benzer davranislar sergileme konusunda tutarli, ozenli ve sorumluluk duzeyi yuksek ozellikler gosterirler.  Son olarak aciklik kisilik ozelligine sahip bireyler merakli, cok yonlu dusunebilen, yaratici, cevredeki degisimlere duyarli, hayal gucu yuksek, yeniliklere acik ve risk alabilen kisililerdir. Bu arastirma farkli kisilik ozelliklerine sahip lise ogrencilerinin mesleki olgunluk duzeylerinin belirlenmesinde literature katki saglayacagi dusunulmektedir. Bu arastirma sonuclari okullarda calisan okul rehber ogretmenlerinin hangi kisilik ozelliklerine sahip ogrencilerin meslek secimi ile ilgili daha fazla yardima ihtiyac duyduklarini belirlemeyi kolaylastiracaktir. Arastirmanin Amaci: Bu tarama calismasinin amaci lise ogrencilerinin bes faktor kuramina dayali kisilik ozellikleri (disadonukluk, nevrotizm, uyumluluk, sorumluluk ve aciklik) ile mesleki olgunluk duzeyleri arasindaki iliskiyi incelemektir. Asagida yer alan sorulari cevaplamak icin 429 lise ogrencisinden saglanan veriler kullanilmistir. · Lise ogrencilerinin kisilik ozellikleri ile mesleki olgunluk duzeyleri arasindaki korelasyon duzeyi nedir? · Lise ogrencilerinin kisilik ozellikleri mesleki olgunluklarini ne duzeyde yordamaktadir? Arastirmanin Yontemi : Bu arastirma iliskisel tarama modelinde, nicel bir arastirmadir. Arastirmanin evreninin Malatya ili Yesilyurt merkez ilcesinde bulunan 15119 lise ogrencileri olusturmaktadir. Arastirmanin orneklemini 248’i kiz (58%) ve 181’i erkek (42%) erkek toplam 429 lise ogrencisinden olusmaktadir. Orneklemin 39’u (9%) dokuzuncu sinif, 128’i (%30) 10.sinif ve 262’si (%61) 11.sinif ogrencilerinden olusmaktadir.  Arastirma kapsaminda ogrencilerin mesleki olgunluk duzeylerini olcmek icin “Mesleki Olgunluk Olcegi” kullanilmistir. Ogrencilerin kisilik ozelliklerinin olculmesinde ise, “Bes Faktor Kisilik Ozellikleri Testi” kullanilmistir.  Arastirmanin amaci dogrultusunda degiskenler arasindaki iliskileri belirlemek icin korelasyon analizi; bagimsiz degiskenlerin her birinin tek basina mesleki olgunluk uzerindeki yordayici etkisini incelemek icin coklu regresyon analizi kullanilmistir. Arastirmanin Bulgulari: Mesleki olgunluk ile kisilik tipleri arasindaki ikili korelasyonlar degerleri -.29 ile .40 arasinda degismektedir.  Mesleki olgunluk ile disadonukluk (r=.21, p<.05), uyumluluk (r=.19, p<.05), aciklik (r=.19, p<.05) ve sorumluluk (r=.18, p<.05) arasinda anlamli pozitif iliski vardir. Mesleki olgunluk ile nevrotizm (r=-.23, p<.05) arasinda ise anlamli negatif iliski vardir. Regresyon analizinde modele sokulan bagimsiz degiskenlerin (disadonukluk, nevrotizm, uyumluluk, sorumluluk ve aciklik) mesleki olgunlugu anlamli duzeyde yordadigi gorulmektedir (R² =.12, F(4,424)= 11.560, p <.05). Bagimsiz degiskenlerin modelin %12’sini acikladigi gorulmustur. Bagimsiz degiskenlerin modele katkilari degerlendirildiginde en onemli katkinin nevrotizm  (β=-.158, p< .05) bunu sirasiyla disadonukluk (β=.148, p< .05), aciklik (β=.109, p< .05), uyumluluk (β=.090, p< .05) ve sorumluluk (β=.083)  geldigi anlasilmaktadir. Arastirmanin Sonuclari ve Onerileri: Arastirma sonucunda bes faktor kisilik ozelliklerinden disadonukluk, aciklik, nevrotizmin mesleki olgunlugu anlamli olarak yordadigi gorulmustur. Disadonukluk kisilik ozelligi ile aciklik kisilik ozelligi mesleki olgunlugu pozitif yonde yordarken, nevrotizm kisilik ozelligi mesleki olgunlugu negatif yonde yordamaktadir. Cevreleri ile kolaylikla iletisim kurabilen disariya acik ve sosyal olan disadonuk kisilik ozelligine sahip bireylerin mesleki olgunluk duzeyinin yuksek oldugu gorulmektedir. Ayni sekilde gelismelere acik, kendi ile ilgili sorgulamalari rahatlikla yapabilen ve arastirici bir kisilik ozelligine sahip olan aciklik kisilik tipinde olmak mesleki olgunlugu pozitif yonde anlamli bir sekilde yordamaktadir. Bunlarin aksine kendine guvensiz, ice kapanik ve degisimi kendi icin tehdit olarak goren nevrotik kisilik tipinde olmak mesleki olgunlugu negatif yonde anlamli bir sekilde yordamaktadir. Elde edilen bulgular genel olarak degerlendirildiginde lise ogrencilerinin mesleki olgunluk duzeylerinin yukselmesi icin cevreleri ile iletisim kurmalari, sosyal becerilerinin arttirilmasi ve bilgi kaynaklarina rahatlikla ulasmalari icin cesaretlendirilmeleri gerekmektedir. Ozellikle ice kapanik, kaygili kisilik ozelliklerine sahip olan ogrencilerin meslekler ile ilgili bilgi edinmelerinde internet, dergi ve kitap gibi kaynaklara nasil ulasacaklari acik bir sekilde planlanarak sunulmalidir. Disadonuk ve aciklik kisilik tipindeki bireyler kendi ozellikleri ve mesleklerin gereklilikleri ile ilgili bilgilere iletisim becerileri ve ogrenme motivasyonlari ile ulasirken nevrotik kisilik ozelligine sahip ogrencileri ayni guclu donanima sahip degillerdir. Bu nedenle nevrotik tiplerin soz konusu meslek secimi sureci ile ilgili bilgilere kendi kisilik ozelliklerinin sinirlarini tehdit etmeyecek yani sosyal iliski kurmalari icin yuksek beklenti olusturulmayacak sekilde planlamalar yapilarak yardim edilmelidir. Ayrica, konuyla ilgilenen arastirmacilara yonelik olarak, yapilan arastirma sonucunda elde edilen bulgular ve sinirliliklari cercevesinde cesitli onerilerde bulunulabilir. Oncelikle arastirma kapsaminda elde edilen bulgularin gecerlilikleri farkli orneklem gruplari uzerinde sinanmasi faydali olacaktir.  Arastirma kapsaminda elde edilen bulgular, olcekler araciligiyla elde edilmis dolayli bir gozlemi yansitmaktadir. Konu ile ilgili nitel arastirmalar yapilarak farkli kisilik tiplerine sahip lise ogrencilerinin meslek secimi sureci ile ilgili yasadiklari surec ve karsilastiklari gucluklerle nasil bas ettikleri ile ilgili daha detayli bir arastirma yapilabilir.