Umûm, Husûs, Muhkem, Müteşâbih, Nâsih ve Mensûh Hakkında

Bu yazı, Muhammed b. Abdilkerîm eş-Şehristânî (ö.548 H.)’nin, Tefsîru’ş-Şahristânî el-müsemmâ Mefâtîhu’l-esrâr ve mesâbîhu’l-ebrâr, adıyla basılmış olan tefsir çalışmasının ‚Mefâtîhu’l-Furkân fî ‘ilmi’l-Kur’ân‛ adlı girişindeki dokuzuncu faslın tercümesidir.** Kitabın bu faslı, umûm-husûs, muhkem-müteşâbih ve nâsih-mensûh kavramları arasındaki tedahüle ilişkin bir fikir beyan ettiği için önemli bulunmuş, Kur’ân ilimleri arasındaki ilişkiyi tayinde yararlı olacağı düşünülmüştür. Umûmhusûs ayrımına ilaveten bir de ‚teşhis‛ (mahsûs bir ifade ile belli bir şahıs/sahısları kast etme) kavramını getirmesi ve örneklendirmesi önemlidir. Özellikle Kur’ân ilimlerinin kendi içinde bir hiyerarşiye sahip olup olmadığı, aralarında kronolojik bir ilişki olup olmadığı konusu önemli bir problemdir. eş-Şehristânî tarafından muhkem ve müteşâbih ayrımının Kur’ân âyetlerine ilişkin ilk ayrım olduğunun vurgulanması ve mensûh olanların neden müteşâbihattan sayıldığı gibi meselelere açıklık getirilmiş olmasına dikkat çekmek isteriz. Daha da ötesi, neshin bir ref’ olmadığı ama bir olgunlaştırma olduğu fikri özgün bir kavramsallaştırma olarak karşımıza çıkar. Bir başka husûs, Kur’ân’da Bakara 2/106 ve devamındaki âyette nesh meselesi ile Allah’ın yaratmadaki kudreti ve O’nun dilediğini yaratma ve değiştirme gücü arasında kurulan ilgi, felsefî karvarmasallaştırmadan da yardım alınarak gerekçelendirilmiştir. Emrî âyetler ve halkî âyetler ayrımı, hem bahse konu âyet çerçevesinde hem de Ra’d, 13/39 çerçevesinde Allah’ın ilmi ve yaratması ile neshin ilişkisini aydınlatmak adına edebiyata dâhil edilen yeni bir bilgi olarak değerlendirilebilir. Dikkat çekmek istediğimiz en önemli husûs da eş-Şehristânî’nin,