May Tamang Lugar at Panahon: Ang Paghahanap sa Pira-pirasong Langit ng Tundo

Nawawala ako. Pilit kong binabalikan ang mga bagay na magpapaalala sa akin ng mga bagay na pamilyar – mga mukha ng mga kaibigan at kapitbahay, mga daang paulit-ulit na binagtas noong bata pa, mga laruang labis na pinagpahalagahan, at mga bahay na ilang beses tinuluyan at paulit-ulit tinulugan. Ngunit tila wala na akong puwang sa pabago-bagong takbo ng panahon, palaki nang palaki ang agwat ng mga matalinghaganag espasyo ng gunita habang pasikip nang pasikip ang literal na pook na aking kinagisnan. Nakakapagod habulin ang mabilis na pagtakbo ng panahon. Tila tumatanda ako nang paurong habang ang Tundo (mabilis na bigkas ng mga taal, kompara sa Tóndo, na malimit marinig sa kasalukuyan mula sa mga estranghero) ay sumusulong—sumusuong sa mga hamon ng patuloy na modernisasyon.1 Kung totoong mahalaga ang pamanang-lahi at patuloy itong nawawala, hindi ba makatwiran na bumalikwas mula sa malabangungot na pagkakahimlay at malalim na pagkakahimbing upang marubdob na hanapin ang nawawala at patuloy na lingapin ang mga bagay na natitira? Ang kasalukuyan ay isang mahabang proseso ang paghahanap, pagtunton at pagpapaunlad ng mga paniniwala at pagpapahalagang minana mula sa nakaraan. Hindi ko alam kung saan ako magsisimula sa paghahanap sa mga naglahong alaala, o mga bagay na nawaglit. NAWAWALA na ang TUNDO. Paano ko siya matutunton muli? Paano ko siya huhulihin? Paano kung di ko na mabanaag, o madama, o maranasan ang langit sa lupain nang lipos na pagdarahop na ipinangako ni Andres Cristobal Cruz sa kaniyang nobelang “Sa Tundo Man May Langit Din,” (1996,150-161) na isang mariing sagot sa nakababagabag at nakababagot na tanong kung may buti, at gandang matatagpuan sa isang pook na bantad sa kahirapan, kaguluhan, at karahasan. Tundo ang pintuan ng tarangkahan ng Impiyernong Maynila, isang maluwag na lagusan patungo sa pook ng kapahamakan, ayon kay Dan Brown (Inferno, 2013). Tila nakabantay sa pintuan ng lungsod si Erap. Matambok ang buhok