Kościół parafialny w Nowym Dworze Mazowieckim – niedocenione dzieło polskiego klasycyzmu

Architekt Stanislaw Zawadzki znany jest przede wszystkim jako autor budowli rezydencjonalnych oraz gmachow wojskowych, znacznie mniej jako tworca dziel sakralnych. Zachowane projekty nie pozwalają wszakze w jakikolwiek sposob powątpiewac, iz byl autorem kościola parafialnego w Nowym Dworze Mazowieckim nieopodal Warszawy. Bardzo prawdopodobna wydaje sie rowniez hipoteza, ze jako architekt stale i na roznych polach wspolpracujący z wlaścicielem tego miasta – podskarbim wielkim litewskim Stanislawem Poniatowskim, bratankiem krola Stanislawa Augusta – byl takze tworcą projektu urbanistycznej rozbudowy calej aglomeracji i znaczących w niej budowli publicznych (m.in. ratusza). Konfrontacja z zachowanymi abrysami sklania do konkluzji, ze świątynia nowodworska do dziś zachowala swą osiemnastowieczną forme w stanie niemal nienaruszonym (mimo dostawienia do niej w XX stuleciu nowego kościola). Ujeta wysmakowaną artykulacją porządkową obszerna nawa – dopelniona prezbiterium flankowanym przez zakrystie i skarbiec (oraz kolatorskie loze ulokowane ponad nimi) – zyskala charakter salowy. Fasade, nawiązującą do motywu trojprzelotowego luku triumfalnego, nadbudowano potezną wiezą-dzwonnicą zwienczoną obeliskowym helmem. O ile wszakze przetrwala monumentalna architektura, o tyle nie ocalala wiekszośc – przeznaczonego do niej i wraz z nią zaprojektowanego – wyposazenia (trzy oltarze, ambona, chrzcielnica, dwa konfesjonaly). Dokonane w oparciu o ujawniony przekaz pisany przesuniecie czasu powstania świątyni o lat kilkanaście – z roku 1792 na schylek lat siedemdziesiątych XVIII wieku – kaze przypisac tej budowli role prekursorską wobec licznie w dobie Oświecenia wznoszonych na Mazowszu niewielkich, murowanych, klasycystycznych kościolow parafialnych. Nowodworski zabytek okazuje sie zdecydowanie mniej odwazny anizeli inne zaprojektowane przez Stanislawa Zawadzkiego dzielo sakralne: powstaly w latach 1786-1789 kościol parafialny w Krzyzanowicach, stanowiący bezkompromisową probe nawrotu do „wczesnochrześcijanskiej surowości”, zainspirowaną przez pragnącego wcielac w zycie idealy katolickiego oświecenia Hugona Kollątaja. O wiele lepiej jednak wpisywal sie w tradycje budownictwa sakralnego, jaka uksztaltowala sie w dobie potrydenckiej – teraz tylko, zgodnie z zasadami klasycyzmu, pozbawioną przepychu i bogactwa, oddzialywującą prostotą i szlachetnością form – znakomicie spelnial wymogi sprawowania liturgii i nie naruszal w tym wzgledzie przyzwyczajen korzystających ze świątyni ksiezy i wiernych. Dlatego tez przybytek w Krzyzanowicach pozostal dzielem odosobnionym, pozbawionym naśladownictw, a kościol w Nowym Dworze Mazowieckim stal sie wzorem praktycznych rozwiązan stosowanych poźniej powszechnie w budownictwie sakralnym.