Johann Aken – zapomniany malarz obszaru bałtyckiego i jego dzieła

Tekst poświecony jest siedemnastowiecznemu malarzowi dzialającemu w regionie baltyckim, ktory do chwili obecnej byl praktycznie nieznany poza Estonią. W ratuszu w Tallinie zachowal sie cykl malowidel, cieszący sie na lokalnym gruncie pewnym rozglosem, wykonany przez Johanna Akena z pomocnikiem i podpisany przezen w roku 1667. Skladające sie na ten zespol sceny biblijne, bedące tez ilustracjami cnot mieszczanskich i chrześcijanskich, oraz wyslawiające dobre rządy, powtarzają w duzej mierze – co godne uwagi – kompozycje graficzne autorstwa dwoch wielkich Niderlandczykow, Rembrandta i Rubensa; w pozostalych obrazach uzyto jako wzorow popularnych rycin Matthausa Meriana. Owo sieganie do dorobku Rembrandta na obszarze polozonym daleko poza centrami artystycznymi zostalo zauwazone juz w roku 1906 przez Cornelisa Hofstede de Groot, ktory odnotowal podobny fenomen w odniesieniu do duzego malowidla Ecce Homo , datowanego 1647, przechowywanego wtedy w starym kościele w Helu, a obecnie znajdującego sie w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdansku; to ostatnie dzielo powtarza schemat akwaforty Rembrandta Chrystus przed Pilatem . Ani ten badacz, ani kolejni autorzy zajmujący sie tematem nie polączyli jednak ze sobą obrazow w Tallinie i Gdansku. Estonskim historykom sztuki udalo sie z czasem odnaleźc obszerny dokument sądowy z roku 1663, dotyczący zarzutow bigamii stawianych Akenowi, ktore w koncu okazaly sie nieprawdziwe. Poboczne informacje zawarte w tym źrodle ujawniają, iz malarz pracowal w owczesnym Rewalu (Tallinie) od początkow roku 1662, ale pochodzil z Gdanska. Okolicznośc ta sklonila autora artykulu do porownania prac w ratuszu tallinskim z obrazem gdanskim: wydaje sie, iz abstrahując od niewielkich roznic formalnych, byc moze po cześci spowodowanych poźniejszymi przemalowaniami, wszystkie te prace wykonane zostaly przez te samą reke. Identyczny, przecietnej klasy sposob budowania formy malarskiej, nieco kukielkowate figury ludzkie i widoczne zainteresowanie dla tel architektonicznych – oba elementy przedstawiane odpowiednio z pewnymi bledami anatomii i perspektywy – dostrzec ponadto mozna w kilku dalszych obrazach istniejących w Gdansku i okolicy. Skladają sie na nie: Powrot Syna Marnotrawnego w kaplicy św. Anny (ok. 1650), dziewiec malowidel na stropie pochodzącym z kamienicy mieszczanskiej, obecnie pokoju burmistrza w Ratuszu Staromiejskim (1642?) i Nawiedzenie Najświetszej Marii Panny , obraz retabulowy w oltarzu pod tym samym wezwaniem w katedrze oliwskiej (1645). Zwlaszcza malowidla stropowe i Nawiedzenie wykazują w szczegolach znaczne podobienstwo do cyklu z Tallinna, a wiekszośc z tych dziel ponownie oparta jest na rycinach niderlandzkich, w tym szeregu autorstwa Rembrandta i Rubensa. W Gdansku nie zidentyfikowano do tej pory dokumentacji źrodlowej dotyczącej Akena; świadczy to, iz nie byl on czlonkiem cechu. Ujawniono natomiast wpisy archiwalne dotyczące jego pojawienia sie w Lubece w roku 1656 (chrzest syna) oraz pochowku w kościele św. Piotra w Rydze w roku 1689. Decyzje o wyjeździe do pierwszego z wymienionych ośrodkow wymusila prawdopodobnie druga wojna polsko-szwedzka. Ani jednak w Lubece, ani na terenie dzisiejszej Łotwy nie odnaleziono dalszych śladow dzialalności artysty. Zaprezentowana tu pierwsza proba naszkicowania calościowej biografii malarza, urodzonego przypuszczalnie okolo 1610 roku, nie przyniosla tez niestety odpowiedzi na dwa wazne pytania: po pierwsze, czy byl on pochodzenia niderlandzkiego (jego Ecce Homo w gdanskim muzeum przypisywane bylo niegdyś Holendrowi, Helmichowi van Tweenhuysen); po drugie zaś – zagadnienie powiązane z poprzednim – dlaczego uzywal on tak wielu nowatorskich wtedy rycin Rembrandta jako wzorow dla swej tematycznie typowej i artystycznie przecietnej sztuki, w rodzaju obiegowym w regionie Europy, gdzie Aken prowadzil swą dzialalnośc.