Θεομητορικές προεικονίσεις της παλαιολόγειας μνημειακής ζωγραφικής στη βυζαντινή επικράτεια

Η παρούσα διατριβή με τίτλο «ΘΕΟΜΗΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΑΣ ΜΝΗΜΕΙΑΚΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ» πραγματεύεται την παρουσία των θεμάτων αυτών στον πνευματικό βίο και την τέχνη του Βυζαντίου με έμφαση στην παλαιολόγεια περίοδο. Οι θεομητορικές προεικονίσεις επιχειρείται να προσεγγιστούν σφαιρικά, τόσο δηλαδή από απόψεως ερμηνείας και περιεχομένου όσο και εικονογραφικά. Μέσα στα πλαίσια αυτά εξετάζεται η παρουσία και λειτουργία των προεικονίσεων όχι μόνο στην εικονογραφία, αλλά και στην πατερική γραμματεία, την υμνογραφία, την λατρεία και την ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ώστε να επιτυγχάνεται η κατά το δυνατόν πληρέστερη ερμηνευτική τους προσέγγιση.Η προσέγγιση αυτή βασίστηκε στην έρευνα πληθώρας γραπτών πηγών, η οποία έγινε στις περισσότερες περιπτώσεις μέσω κριτικών εκδόσεων. Επιπλέον, έγιναν συγκρίσεις εικονογραφικού υλικού σχετιζομένου και με παραδείγματα εκτός των ορίων της παρούσης μελέτης, με στόχο την εξαγωγή εγκυροτέρων συμπερασμάτων. Η έρευνα κάλυψε αρχικά συνολικά τα θέματα των προεικονίσεων, ώστε να διαπιστωθούν και αναδειχθούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, και κατόπιν επικεντρώθηκε σε εννέα θεομητορικές προτυπώσεις (Κλίμακα, Βάτο, Ράβδο, Πόκο, Κλίνη, Λαβίδα, Πύλη, Όρος Τρεις Παίδες). Αυτές επελέγησαν με βάση την συχνότητα εμφανίσεώς τους στα μνημεία και την ποικιλία ερμηνευτικών δυνατοτήτων που προσέφερε τόσο το περιεχόμενο όσο και η λειτουργία τους σε ποικίλα εικονογραφικά περιβάλλοντα είτε ως μεμονωμένες παραστάσεις είτε στα πλαίσια ευρυτέρων κύκλων. Η πραγμάτευση του θέματος κατέδειξε την διαδεδομένη χρήση των θεομητορικών προτυπώσεων σε όλες τις πτυχές του εκκλησιαστικού βίου (γραμματεία, λατρεία, εικονογραφία). Επιπλέον, η εξέταση των σχετικών πηγών τεκμηρίωσε την ευρεία χρήση των θεμάτων αυτών από τους ησυχαστές, αναιρώντας την άποψη που τους θεωρούσε αρνητικούς έναντι των προεικονίσεων αποδίδοντας, μάλιστα, στην αντίθεσή τους αυτή την μείωση των θεμάτων στην εικονογραφία, στοιχείο που και πάλι δεν προκύπτει από τα υπάρχοντα δεδομένα. Άλλο σημαντικό στοιχείο αφορά στο ειδικό περιεχόμενο που λαμβάνουν τα θέματα των προεικονίσεων κατά την περίοδο των Παλαιολόγων, οπότε και γίνονται τμήμα της επίσημης θεολογικο-πολιτικής ιδεολογίας, με άξονα το πρόσωπο της Θεοτόκου και την ιδέα της θεοφρούρητης Κωνσταντινουπόλεως. Μέσα στα πλαίσια αυτά οι θεομητορικές προτυπώσεις ταυτίστηκαν συχνά με την πρωτεύουσα, αλλά και την ίδια την ιδέα της Αυτοκρατορίας σε μια αποτύπωση της αγωνίας για το μέλλον της και ταυτόχρονα της πεποίθησης των Βυζαντινών στην θεία προστασία. Το έκτακτο αυτό ιδεολογικο-πολιτικό περιεχόμενο δεν αλλοιώνει σε καμία περίπτωση τον αυτονόητο θεολογικό χαρακτήρα των εξεταζομένων θεμάτων. Είναι απλώς μια από τις πολλές πτυχές τους, οι οποίες διαμορφώνουν την ιδιαίτερη ταυτότητα των θεομητορικών προεικονίσεων, και συνιστούν, όπως καταδεικνύεται και από τα πορίσματα της μελέτης, όρο εκ των ων ουκ άνευ για την κατά το δυνατόν πλήρη και έγκυρη προσπάθεια ερμηνείας τους.