Kilka uwag o rozwoju wtórnych przyimków przestrzennych

Some remarks about the development of secondary spatial prepositions The literature devoted to spatial prepositions is quite abundant. The present article constitutes a recapitulation of the historical research which has heretofore been done on the subject. It is also an attempt at presenting the general characteristics of the evolution undergone by the class of units being described. This class is treated here in a broad manner, taking into account also equivalence. Spatial prepositions are the oldest layer of secondary forms and as far as many aspects are concerned, they constitute a very peculiar group. The attention of the scholar is drawn to lexemes such as blisko [close to, near] and the complex prepositions such as zza, poza, spoza [from behind, beyond, from beyond], which emerged quite late. Properties which are important for the evolution of the prepositions in question also include the considerable number of their variants. The direction of their evolution is quite clear also as far as their functions are concerned. The Polish language inherited from the Proto-Slavonic language precise distinctions of proximity, in contradistinction to the ablative content or expressions of considerable distances, which are indicated in a relatively general manner. The development of secondary prepositions emphasizes these properties of spatial description even further. As years went by, the disproportion between the indications of approaching and departing, of being near and being far away, did not diminish. On the contrary, it increased. The peculiarity of secondary prepositions is determined by their relationship with other classes of words that also describe spatial relations. Without doubt, this mutual relationship, which determines the evolution in spatial description, requires in-depth research. Kilka uwag o rozwoju wtornych przyimkow przestrzennych Literatura poświecona przyimkom przestrzennym jest dośc bogata. Niniejszy artykul stanowi podsumowanie dotychczasowych badan historycznych i jednocześnie probe ogolnej charakterystyki ewolucji omawianej klasy jednostek. Klasa ta traktowana jest tu szeroko, rowniez z uwzglednieniem ekwiwalencji. Przyimki przestrzenne stanowią najstarszą warstwe form wtornych i tworzą grupe pod wieloma wzgledami specyficzną. Zwracają uwage leksemy typu blisko oraz dośc poźno utworzone przyimki zlozone typu zza, poza, spoza. Do cech waznych dla ewolucji omawianych przyimkow zalicza sie rowniez znaczną wariantywnośc. Kierunek ich ewolucji jest dośc wyrazisty takze pod wzgledem pelnionych funkcji. Polszczyzna odziedziczyla po praslowianszczyźnie szczegolowe wyroznianie relacji bliskości w odroznieniu od dośc ogolnie wskazywanych treści ablatywnych czy określen znacznych odleglości. Rozwoj przyimkow wtornych te cechy opisu przestrzennego jeszcze mocniej uwypukla. Dysproporcja miedzy wskazaniem zblizanie–oddalanie, blisko–daleko z biegiem lat nie zmniejsza sie, a wrecz przeciwnie – rośnie. O swoistości przyimkow wtornych decyduje związek z wieloma innymi klasami wyrazow – wyznacznikami relacji przestrzennych. Ta wzajemna zaleznośc, wyznaczająca ewolucje w opisie przestrzennym, niewątpliwie wymaga gruntownych badan.