De fictie van een zeemonster en het oproer van de Florentijnse wolwerkers

Foucault introduceerde de term ‘biopolitiek’ om de verandering aan te duiden die het concept ‘bevolking’ tussen het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw heeft ondergaan. In die periode nam de beheersing door de politiek van het leven als zuiver biologisch proces een aanvang. Volgens Giorgio Agamben had Foucault een juiste blik op dit gebeuren doch liet hij de vraag open hoe men deze verandering precies diende te begrijpen en wat ermee te doen of waar onze aandacht op te richten. Zoekend naar een antwoord op deze vragen thematiseert Agamben het “biologisch concept van het leven” dat hij ziet als “geseculariseerde vorm van het naakte leven”, resultaat van een politieke actie die zich evenwel niet op een politieke wil baseert, maar op de scheiding van het naakte leven en de levensvormen.1 In weerwil van wat de term suggereert, hoort het naakte leven niet tot wat men de ‘natuurtoestand’ noemt, maar is het veeleer de fictie waarop volgens het ingewikkelde procedé van de uitzonderingstoestand de moderne opvatting van staatsmacht of soevereiniteit berust. Om dat uit te leggen gebruikt Agamben de theorie van Carl Schmitt die stelt dat de soevereine macht zowel buiten als binnen de geconstitueerde macht valt aangezien de soeverein kan beslissen om de grondwet op te heffen in de uitzonderingstoestand die niet samenvalt met de norm.2 Tegen Schmitt brengt Agamben Walter Benjamins these in dat de uitzonderingstoestand nu regel/norm is geworden – de twee zijn niet meer van elkaar te onderscheiden en daarmee is volgens hem de verbinding tussen de effectieve soevereiniteitsmacht en de productie van naakt leven aangetoond.3 Agamben brengt het probleem van biopolitiek, de soevereine ban gebaseerd op de scheiding tussen naakt leven en levensvorm, of nog, de complexe relatie tussen constituerende en geconstitueerde macht, vervolgens in verband met Aristoteles’ streng logische analyses van vermogen en act. Hij schaart zich ook achter diens begrip van een vermogen om ‘niet te zijn of doen’.