Romeins Breukvlak en de Nederlandse geschiedenis

De organisatoren van deze zitting hebben mij gevraagd de discussie vanmiddag in te leiden en zij hadden daar een specifieke reden voor. U herinnert zich misschien dat ik al weer heel wat jaren geleden een boek getiteld De Lage Landen heb gepubliceerd waarin een hoofdstuk voorkomt dat ik 'Synthese' heb genoemd. Het behandelt de geschiedenis van Nederland en Belgie van omstreeks 1895 tot 1914, dat is dus precies de periode die Romein in zijn Breukvlak beschreef. De naam van het hoofdstuk alleen al doet verwachten dat ik van Romeins conceptie voor mijn eigen verhaal geen gebruik heb gemaakt en, concludeerden de organisatoren, ik zou hier dan ook kunnen uiteenzetten waarom die mij niet nuttig had geschenen. Ik zou, met andere woorden, kunnen tonen waarom de conceptie mijns inziens niet, of niet goed op de Nederlandse geschiedenis toepasbaar is. Wel, ik vond dit een vriendelijke uitnodiging en zonder er veel over na te denken, nam ik haar dankbaar aan. Ik heb de laatste dagen echter wel over de zaak moeten nadenken en dat viel me helemaal niet mee. Daar is in de eerste plaats een chronologisch probleem. Ik weet namelijk niet meer wanneer ik het idee om ons fin-de-siecle als een synthese te beschrijven heb bedacht en ik kan dat ook niet meer nagaan. Met het schrijven van dat hoofdstuk zal ik waarschijnlijk omstreeks 1970 bezig zijn geweest, na het verschijnen van Romeins boek in 1967, dat ik toen het uitkwam kocht en las. Hoe verklaar ik dan dat ik omstreeks 1970, aan het werk aan mijn hoofdstuk, niet aan Romeins Breukvlak heb gedacht en het beslist nooit bij mij is opgekomen zijn concept als leidraad te nemen? Achteraf gezien is dat ook voor mijzelf verbazingwekkend en zelfs enigszins verontrustend. Ik zou mezelf hoger achten wanneer ik kon zeggen: ik heb Romeins visie indertijd voor de Nederlandse geschiedenis irrelevant geacht. Of: ik vond de conceptie verkeerd. Maar zo was het niet. Ik heb het Breukvlak, al kende ik het en noemde ik het ergens in een noot 'meesterlijk', eenvoudig, zonder nadere reflectie en zonder polemiek, geignoreerd en zeker niet tegenover zijn beeld van de periode een tegenbeeld willen opstellen. Had ik het beeld van de synthese al voor het Breukvlak verscheen in mijn hoofd en was ik daar zo voldaan mee dat ik andere ideeen niet toeliet? Of was er iets anders wat mij uit Romeins universum buitensloot? In het eerste geval zou het geheel aan mijn eigen ontoegankelijkheid te wijten zijn dat ik Romeins visie niet alleen niet recipieerde maar er zelfs de eventuele bruikbaarheid niet van overwoog; in het tweede geval zou iets in Romeins boek mijn tekortschieten verklaren. Dat laatste vind ik aantrekkelijker en daar kies ik vanmiddag dus voor. Maar laat ik voor ik dit uitwerk eerst met klem zeggen dat Romeins Breukvlak, een boek van 900 pagina's waaraan de auteur tien, twintig jaar heeft gearbeid, natuurlijk eenheel andere statuur heeft dan een enkel hoofdstuk van een zestigtal bladzijden in een boek als het mijne. Ik zou niet graag de indruk wekken dat ik dit niet besef.